Raqamlar

Beruniy 1030-yilda yozadi: hind raqamlarining koʻp turi bor edi va “biz ishlatadigan hisob raqamlari ulardagining eng chiroyli turidan olingan” (140-bet).

Demak, bu jumladan quyidagi xulosalar chiqadi:

1. Tayyor tizimni qabul qilishda ham tanlov boʻlgan.
2. Hindlarda yagona raqam shakli yoʻq: har mintaqada oʻzi bor, qashmirliklar raqamni “naqshlar singari yoki chinlilarning harflari singari” yozadi (141-bet).
3. Beruniy shakl bilan tizimni ajratadi: shakl mintaqaga qarab oʻzgaradi, oʻnli hisob esa “hamma xalqlar” uchun umumiy.

Beruniy bu fikrda yolgʻiz emas. Undan ikki asr oldin Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy hind hisobiga risola yozgan. Uning arabcha asli yoʻqolgan, lotincha tarjimasi esa “Algoritmi de numero Indorum” – “Algoritmi hind hisobi haqida” nomi bilan maʼlum. “Algoritm” soʻzi ham Xorazmiy ismining shu lotincha shaklidan kelib chiqqanligi esa barchaga yaxshi ma’lum.

Bugungi 1, 2, 3 shakllari Yevropaga boshqa yoʻl bilan, Magʻrib va Andalusdagi “gʻubor” raqamlari orqali tarqalgan. Beruniy esa oʻz davridagi Sharq raqamlari haqida yozmoqda.

Manbalar

• Abu Rayhon Beruniy, “Hindiston”, 16-bob, 139–142-betlar. Arabchadan A. Rasulev, Yu. Hakimjonov, Gʻ. Jalolov tarjimasi. Toshkent: “Fan”, 1965.
• Al-Biruni, “Tahqiq ma li-l-Hind”, arabcha matn, 121–122-betlar.